Fala dezinformacji o Krakowie. Zasięgi idą w setki milionów

Tragedia, do której doszło 7 listopada na Rynku Głównym w Krakowie, właściwie od razu stała się przedmiotem manipulacji. Zanim śledczy ustalili okoliczności ataku, w sieci krążyły już sprzeczne informacje o powiązaniach politycznych sprawcy, jego narodowości i motywach działania.

W ciągu pierwszych godzin zostaliśmy zalani taką ilością fake newsów, że kolejni użytkownicy sami zaczęli już tworzyć własne narracje – mówił w radiowej Czwórce Paweł Makowiec z CyberDefence24.

Jak wyjaśniał, rozpowszechnianiu takich treści sprzyjają algorytmy mediów społecznościowych, podsuwające użytkownikom materiały budzące silne emocje.

NASK: ponad 2000 kont zgłoszonych do moderacji

Według danych przekazanych 8 listopada przez Ministerstwo Cyfryzacji, NASK zgłosił platformom społecznościowym do moderacji ponad 2000 kont rozpowszechniających fałszywe narracje dotyczące zamachu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie zostały zablokowane lub usunięte. Wśród zgłoszonych kont wykryto też boty publikujące w kilku językach, m.in. polskim, angielskim, francuskim i niderlandzkim, a także kilkadziesiąt profili posługujących się rosyjskim, cyrylicą lub zawierających odniesienia do Rosji.

Największa fala dezinformacji przypadła na sobotni wieczór. Łączna liczba wyświetleń najpopularniejszych fałszywych narracji przekroczyła tego dnia 200 milionów.

Według NASK szczególnie duże zasięgi osiągnęła teoria, że zamach zorganizował polski rząd przy udziale Unii Europejskiej – ona sama mogła wygenerować nawet 200 mln wyświetleń. Fałszywa informacja, że napastnik był żołnierzem, osiągnęła blisko 18 mln, a teoria wiążąca strzelaninę z protestami pod Trybunałem Konstytucyjnym – do 14 mln. Kolejne 5,6 mln wyświetleń odnotowano w przypadku twierdzeń, że rząd zorganizował zamach, aby doprowadzić do odwołania Marszu Niepodległości.

Gdy jedne fałszywe informacje były dementowane, pojawiały się następne. W niedzielę zaczęła się rozpowszechniać m.in. teoria, że cały zamach został upozorowany z udziałem statystów. Według NASK jej zasięg był już jednak ograniczony.

Film, na którym sprawca rzekomo zapowiada atak, to fałszywka

Jednym z przykładów manipulacji było krótkie nagranie przedstawiające mężczyznę identyfikowanego przez internautów jako sprawca zamachu. Patrzy on w kamerę i mówi: „Dzisiaj będę palił lufkę i zrobię coś złego”. Film wywołał pytania, dlaczego służby nie zareagowały na rzekomą zapowiedź ataku. Jak ustalili weryfikatorzy, nagranie powstało jednak przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji. Analiza narzędziami SynthID i Hive wskazała, że film został sztucznie wygenerowany, prawdopodobnie na podstawie pojedynczej fotografii, do której dodano ruch i głos. O sprawie informowały m.in. Konkret24 i Demagog. O tym samym nagraniu wspomina w komentarzu do wydarzeń detektyw Małgorzata Marczulewska, która otrzymała je od jednej z internautek na Instagramie. – Pytam: skąd ma takie nagranie? Dlaczego je udostępnia? A ona tylko, że dostała od kogoś innego i wysyła dalej – relacjonowała..

Fałszywe zdjęcia i polityczne powiązania

Szeroko rozpowszechniano również fotografię przedstawiającą rzekome spotkanie napastnika z ministrem spraw wewnętrznych Marcinem Kierwińskim. Miała sugerować związki sprawcy z Koalicją Obywatelską. Demagog ustalił, że zdjęcie przerobiono za pomocą AI, co potwierdzały cyfrowy znak wodny SynthID oraz analiza narzędziem Hive. Grafika prawdopodobnie powstała na podstawie autentycznej fotografii przedstawiającej Kierwińskiego z warszawskim działaczem politycznym Krzysztofem Kucickim, a nie z napastnikiem. Mimo to przerobiony obraz udostępnił m.in. jeden z gdyńskich radnych. MSWiA zapowiedziało skierowanie sprawy do prokuratury.

Do manipulacji wykorzystywano także autentyczne fotografie. Na jednej z nich napastnik stał obok mężczyzny przedstawianego przez jednych internautów jako działacz PO, a przez innych jako działacz PiS. W rzeczywistości zdjęcie pochodziło z konkursu wiedzy normalizacyjnej, a towarzyszący sprawcy mężczyzna był pracownikiem Polskiego Komitetu Normalizacyjnego. Demagog nie znalazł dowodów na jego partyjne zaangażowanie.

AI wyostrza zdjęcia, ale może też stworzyć twarz niewinnej osoby

Osobnym problemem są fotografie poprawiane za pomocą sztucznej inteligencji. Jak opisuje Demagog, po zamachu rozpowszechniano m.in. wyostrzone obrazy przedstawiające moment zatrzymania napastnika. Udostępniały je również osoby chcące pochwalić policjantów, niekoniecznie świadome, że AI zmieniła szczegóły oryginalnego obrazu.

Poważniejsze konsekwencje może mieć próba odtworzenia twarzy sprawcy z niewyraźnych zdjęć. Demagog zidentyfikował co najmniej dwie grafiki, na których jego twarz wyglądała inaczej. W jednym przypadku zmienił się również wzór na koszulce. Pojawiły się także obrazy, na których AI próbowała odtworzyć symbole widoczne na ubraniu i wyposażeniu sprawcy.

Sztuczna inteligencja nie odzyskuje szczegółów, których nie zarejestrowała kamera, lecz generuje ich prawdopodobne wersje. W rezultacie „wyostrzone” zdjęcie może przedstawiać twarz nieistniejącą w rzeczywistości. Osoba przypadkowo do niej podobna może zostać niesłusznie uznana za sprawcę przestępstwa.

CyberDefence24 opisał również przypadek posła Konfederacji Bartłomieja Pejo, który opublikował przerobioną fotografię z policyjnej interwencji. Na grafice jedna z dłoni miała sześć palców. Poseł usunął później wpis i przyznał, że wykorzystano AI, ale... zarzucił weryfikatorom skupianie się na nieistotnym szczególe.

Ukraiński trop i rzekoma służba na wojnie

Kolejna grupa fałszywych informacji dotyczyła narodowości napastnika. Przypisywano mu przede wszystkim ukraińskie pochodzenie. Spekulacje pojawiały się także w wypowiedziach osób publicznych. Jak przypomina Demagog, redaktor naczelny Telewizji Republika Tomasz Sakiewicz podczas relacji na żywo mówił o udziale cudzoziemców w tragedii. Tymczasem policja bardzo szybko potwierdziła, że sprawca był obywatelem Polski.

Rozpowszechniano także teorię, że napastnik walczył wcześniej w Ukrainie. Za dowód uznano naszywkę z flagą Czarnobrodego na jego wyposażeniu. Podobnego symbolu używają różne jednostki specjalne na świecie, m.in. brytyjski SAS. Nie potwierdza on udziału w wojnie. Minister obrony Władysław Kosiniak-Kamysz przekazał ponadto, że sprawca nie miał nic wspólnego z wojskiem.

Pojawiały się też przerobione za pomocą AI fotografie, na których do wyposażenia napastnika dodawano ukraińską flagę. W internecie krążyły również sprzeczne pogłoski dotyczące jego poglądów politycznych. Jak relacjonowało Radio ZET, przypisywano mu zainteresowanie nazizmem, związki z antifą albo fascynację skrajnie prawicowymi ideologiami. Nie przedstawiono wiarygodnych dowodów potwierdzających te twierdzenia, z których część udało się już zweryfikować. Do tego ostatniego przyłożył się niestety także szef MSWiA. Marcin Kierwiński jeszcze w sobotę wieczorem mówił, że sprawca ataku miał fascynować się prawicową ideologią.

Fałszywe oskarżenia wobec policji

Dezinformacja objęła również działania służb. W mediach społecznościowych zarzucano policji, że zwlekała z reakcją na strzelaninę nawet pół godziny. Demagog zweryfikował te twierdzenia na podstawie informacji komendanta głównego policji gen. Marka Boronia i małopolskiej policji. Pierwsze zgłoszenie wpłynęło 15 sekund po godz. 15, a 23 sekundy później pierwszy patrol rozpoczął działania. Do pościgu i wymiany ognia między policjantami a napastnikiem doszło około godz. 15.03. Twierdzenia o półgodzinnej bezczynności były więc sprzeczne z chronologią wydarzeń.

Niektóre internetowe wpisy doprowadziły również do interwencji organów ścigania. Prokuratura Okręgowa w Warszawie poinformowała 9 listopada o zarzutach wobec mężczyzny, który pod internetową relacją z zamachu napisał: „spokojnie, jutro akcja w Warszawie, uważajcie na ulicach”.

Według śledczych wpis wywołał działania policji związane ze sprawdzeniem nieistniejącego zagrożenia. Podejrzany przyznał się do jego zamieszczenia, ale tłumaczył, że chodziło mu o możliwe zamieszki pod Trybunałem Konstytucyjnym, a nie kolejny zamach. Prokuratura zastosowała wobec niego dozór policyjny.

Dlaczego tak łatwo wierzymy w fałszywe informacje?

Eksperci podkreślają, że dezinformacja nie zawsze jest wynikiem skoordynowanych działań. Często wystarczy bezrefleksyjne przekazywanie dalej niesprawdzonych wiadomości. Karolina Małagocka z Akademii Leona Koźmińskiego, komentując wydarzenia w radiowej Czwórce, zwróciła uwagę, że ludzie od dawna rozpowszechniają plotki, zwłaszcza w sytuacjach dramatycznych. Dzielenie się informacjami może dawać poczucie posiadania wyjątkowej wiedzy, a ich wielokrotne powtarzanie tworzyć pozory wiarygodności. – To może być dziesięć razy powtórzona bzdura – podkreśliła ekspertka.

Jej zdaniem przeciwdziałanie dezinformacji wymaga zarówno ostrożności użytkowników, jak i działań platform społecznościowych ograniczających zasięgi fałszywych przekazów.

Przypadek Krakowa pokazuje, jak szybko niepotwierdzone informacje mogą służyć politycznym oskarżeniom, podważaniu zaufania do służb i pogłębianiu społecznych podziałów. Sztuczna inteligencja dodatkowo komplikuje sytuację: nawet fotografie i nagrania, dotąd traktowane jako dokumentacja wydarzeń, mogą przedstawiać rzeczywistość, która nigdy nie istniała.