Na papierze Polska ma 700 ton złota. Ale gdzie ono jest i co, gdy będzie nam potrzebne?

700 ton złota czyli ile?

Standardowa sztabka złota waży 12,5 kilograma. 700 ton to około 56 tysięcy sztabek. Dużo? Gdyby całe polskie rezerwy przetopić w jedną bryłę, powstałby sześcian o boku zaledwie 3,3 metra. Objętość wyniosłaby niewiele ponad 36 metrów sześciennych, czyli trochę więcej, niż standardowy, morski kontener. Niewielka objętość wynika z wyjątkowej gęstości złota. Metr sześcienny tego metalu waży ponad 19 ton, niemal dwa razy więcej niż taka sama objętość ołowiu.

Złoto ma również inne właściwości, które od tysięcy lat czynią je atrakcyjnym sposobem przechowywania majątku. Przede wszystkim jest niezwykle trwałe. W normalnych warunkach praktycznie nie ulega utlenianiu ani korozji. Sztabka może przeleżeć w skarbcu setki lat, zachowując swoje właściwości.

Kruszec jest też rzadki, rozpoznawalny i akceptowany na całym świecie. W przeciwieństwie do obligacji, nie jest zobowiązaniem finansowym innego państwa czy instytucji. Fizyczna sztabka nie wymaga, by ktoś w przyszłości wywiązał się z obietnicy zapłaty, choć oczywiście jej wartość nie jest stała – ceny złota mogą znacznie się wahać.

O ile mała objętość jest zaletą, o tyle ciężar złota staje się wadą, szczególnie gdy przychodzi do transportu. Przewiezienie setek ton to skomplikowana operacja logistyczna, obarczona ryzykiem kradzieży, napadu lub wypadku. W przypadku transportu morskiego dochodzi jeszcze niebezpieczeństwo zatonięcia, o czym w historii przekonywali się nie tylko legendarni piraci. Sam kruszec przetrwałby katastrofę, ale jego odzyskanie z dna morza mogłoby być niezwykle trudne.

Z tych powodów miejsce przechowywania złota ma ogromne znaczenie, a rynek pozwala nim handlować bez konieczności przewożenia sztabek.

Jak handluje się złotem bez przewożenia sztabek?

Polskie rezerwy złota należą do Narodowego Banku Polskiego. Stanowią część oficjalnych aktywów rezerwowych, obok zagranicznych walut i papierów wartościowych. Mają wzmacniać wiarygodność finansową państwa i stanowić zabezpieczenie na wypadek poważnych kryzysów.

Chodzi o to, by być zdywersyfikowanym i nie mieć wszystkiego w jednym koszyku – tłumaczył Maciej Bukowski, ekonomista i prezes WiseEuropa, w marcowej rozmowie z „Rzeczpospolitą”.

Różne rodzaje aktywów nie zawsze zmieniają wartość w tym samym kierunku. Dzięki temu spadek wartości jednych rezerw może zostać częściowo zrównoważony wzrostem innych. Nie jest przy tym konieczne, aby całe złoto znajdowało się w kraju. Bank centralny może przechowywać je w zagranicznych skarbcach, zachowując prawo własności. Tak działa między innymi Bank Anglii, który przechowuje sztabki należące do banków centralnych innych państw.

Złotem można również handlować bez jego fizycznego przemieszczania. Jeśli kupujący akceptuje pozostawienie sztabek w dotychczasowym skarbcu, wystarczy przeniesienie prawa własności i odpowiednie rozliczenie transakcji.

Innym rozwiązaniem jest tak zwany swap. Polega na sprzedaży określonej ilości kruszcu za walutę z jednoczesnym zobowiązaniem do jego odkupienia w uzgodnionym terminie i na ustalonych warunkach. Przykładowo bank centralny, który pilnie potrzebuje pieniędzy, może czasowo zamienić na nie część złota. Po upływie określonego czasu zwraca pieniądze i odzyskuje równoważną ilość kruszcu. Pozwala to uzyskać finansowanie bez definitywnego pozbywania się rezerw, choć transakcja wiąże się z kosztami i ryzykiem kontrahenta. A same sztabki nie muszą przy tym opuszczać skarbca.

Taki sposób handlu pomaga wyjaśnić, dlaczego banki centralne przechowują złoto w Londynie i Nowym Jorku. Są to ważne ośrodki finansowe, a Londyn należy do największych światowych rynków fizycznego kruszcu. Złoto znajdujące się w tamtejszych skarbcach można sprzedać łatwiej, niż to leżące w na przykład w Polsce.

Nie oznacza to jednak, że złota przechowywanego w Polsce nie da się sprzedać. Ale znalezienie kontrahenta, ustalenie warunków dostawy i rozliczenia może być bardziej skomplikowane.

Gdy zacznie się kryzys czyli dostęp do własnego złota

Sytuacja zmienia się, gdy wybucha wojna, dochodzi do poważnego kryzysu politycznego lub zerwania normalnych relacji między państwami. Złoto przechowywane we własnym kraju pozostaje pod bezpośrednią kontrolą banku centralnego. Jest jednak narażone na zajęcie przez przeciwnika, a działania wojenne mogą uniemożliwić jego transport. Z kolei złoto znajdujące się za granicą może być bezpieczniejsze w razie inwazji. Pojawia się jednak inne zagrożenie: ograniczenie dostępu do rezerw przez państwo, w którym są przechowywane.

Nie musi to oznaczać konfiskaty. Bank centralny może nadal formalnie posiadać złoto, ale nie mieć możliwości sprzedaży, odebrania lub przetransportowania sztabek. Powodem mogą być sankcje, decyzje sądowe albo spory o to, kto jest uprawniony do reprezentowania właściciela. Pokazała to sprawa Wenezueli, która przez lata nie mogła swobodnie dysponować około 31 tonami złota przechowywanego w Banku Anglii. Przyczyną był spór o uznanie władz państwa i reprezentację jego banku centralnego.

Innym przykładem jest zamrożenie zagranicznych aktywów rosyjskiego banku centralnego po inwazji na Ukrainę w 2022 r. Chodziło przede wszystkim o aktywa finansowe, a nie fizyczne sztabki, ale przypadek ten pokazał, jak poważne mogą być ograniczenia w korzystaniu z rezerw przechowywanych za granicą i to nawet w XXI wieku, gdy większość operacji finansowych odbywa się elektronicznie, a nie z pomocą fizycznej gotówki.

Europejskie banki centralne przenoszą złoto

Nic więc dziwnego, że w ostatnich latach kilka europejskich banków centralnych zmieniło miejsce przechowywania swoich rezerw. Jedną z takich operacji przeprowadziła Francja. Między lipcem 2025 a styczniem 2026 r. Bank Francji zastąpił 129 ton złota przechowywanego w Nowym Jorku kruszcem zakupionym w Europie. Nie przewożono sztabek przez Atlantyk: amerykańskie rezerwy sprzedano, a za uzyskane środki kupiono równoważną ilość złota.

Jak wyjaśnił wówczas Bank Francji, operacja miała przyczyny techniczne. Sztabki przechowywane w USA nie spełniały przyjętych przez bank standardów handlowych. Sprzedaż i ponowny zakup były prostsze niż transport i przetwarzanie. Francuskie rezerwy pozostały niezmienione i wynoszą 2437 ton. Cały kruszec znajduje się obecnie we Francji.

Inną strategię przyjęła Holandia. We wrześniu 2026 roku jej bank centralny poinformował o przeniesieniu około 86 ton złota z Nowego Jorku i Ottawy do Londynu. Większość operacji przeprowadzono bez transportowania tych samych sztabek przez ocean: około 59 ton sprzedano w Nowym Jorku i kupiono w Londynie. Ale pozostałą część przetransportowano fizycznie, z wykorzystaniem skarbca w Holandii.

Czemu? Holenderski bank centralny wskazał na rosnącą niepewność geopolityczną i konieczność przygotowania się na poważne kryzysy.

Dzięki tej relokacji poprawiliśmy możliwość handlu naszymi rezerwami złota. Spodziewamy się, że nigdy nie będziemy musieli ich wykorzystać, ale musimy zwiększać naszą odporność i gotowość – wyjaśniał Olaf Sleijpen, prezes De Nederlandsche Bank.

Po tej operacji Londyn stał się największym pojedynczym miejscem przechowywania holenderskiego złota, wyprzedzając skarbce krajowe.

Wcześniej złoto na dużą skalę sprowadzały Niemcy. W latach 2013-17 Bundesbank przewiózł do Frankfurtu 674 tony kruszcu: 300 ton z Nowego Jorku i 374 tony z Paryża. Po zakończeniu operacji ponad połowa niemieckich rezerw znajdowała się w kraju, a pozostała część w Nowym Jorku i Londynie.

Jak zauważył Krishan Gopaul, analityk World Gold Council, w opracowaniu z września 2026 roku, banki centralne szukają równowagi między bezpieczeństwem przechowywania, dostępem do złota i możliwością jego szybkiego wykorzystania na rynku. Potwierdzają to wyniki tegorocznego badania World Gold Council. W ciągu poprzednich 12 miesięcy 9 proc. ankietowanych banków centralnych posiadających złoto zwiększyło ilość kruszcu przechowywanego w kraju, a 10 proc. zróżnicowało miejsca jego przechowywania za granicą.

Gdzie NBP przechowuje polskie złoto?

Polska również zdecydowała się rozdzielić swoje rezerwy między krajowe i zagraniczne skarbce. Według ostatniego szczegółowego publicznego zestawienia, na koniec 2025 r. około 105 ton złota znajdowało się w kraju, ponad 250 ton w Banku Anglii, a ponad 195 ton w nowojorskim Banku Rezerwy Federalnej.

Od tego czasu zasoby znacząco wzrosły. Na konferencji 5 listopada 2026 r. prezes NBP Adam Glapiński poinformował, że bank zgromadził już 700 ton złota o wartości 355,7 mld zł. Aktualny podział rezerw między skarbce nie został jednak szczegółowo ujawniony. Ale docelowo, zgodnie z zapowiedziami NBP, kruszec ma być przechowywany mniej więcej po jednej trzeciej w Polsce, Londynie i Nowym Jorku.

Polska ma już też zresztą doświadczenie z dużą operacją sprowadzania złota. W 2019 r. NBP przewiózł z Londynu 100 ton kruszcu. Odbyło się osiem lotów wyczarterowanymi samolotami, z których każdy transportował tysiąc sztabek. Maszyny lądowały w Warszawie i Poznaniu, a operację zabezpieczały polskie i brytyjskie służby.

Dokładne miejsca przechowywania polskiego złota w kraju nie są publicznie znane. Wiadomo jednak, że NBP dysponuje skarbcami w Warszawie. Jeden z nich udostępniono w 2025 r. dziennikarzom, którzy mogli obejrzeć sztabki sprowadzone wcześniej z Londynu.

Polski Fort Knox miał powstać w Zegrzu

W przeszłości NBP planował budowę znacznie większego obiektu. Na początku XXI wieku przygotowywano inwestycję w Zegrzu pod Warszawą, w sąsiedztwie XIX-wiecznego rosyjskiego fortu. Projekt, nazywany „polskim Fort Knox”, przewidywał budowę Skarbca Centralnego i zapasowego ośrodka komputerowego. Jak pisał w styczniu 2008 r. „Puls Biznesu”, na 28-hektarowej działce miało powstać nawet lądowisko dla śmigłowców.

Koszt inwestycji szacowano wówczas na 177 mln zł. Kolejne przetargi nie przynosiły jednak rozstrzygnięcia, a szacowane koszty wzrosły do niemal 500 mln zł. W grudniu 2007 r. zarząd NBP wstrzymał przedsięwzięcie. W listopadzie 2009 r. „Puls Biznesu” informował już o definitywnej rezygnacji z budowy i wystawieniu nieruchomości na sprzedaż za 28,6 mln zł.

Obecnie bank przygotowuje nowy skarbiec w Warszawie. Według zapowiedzi Adama Glapińskiego z marca 2026 r. ma on powstać w ramach modernizacji budynku NBP przy pl. Powstańców Warszawy. Zakończenie prac planowano na pierwszy kwartał 2027 r. Do nowego skarbca ma trafić kolejna duża partia złota sprowadzonego z zagranicy.

Ewakuacja polskiego złota w 1939 r. Jak uratowano rezerwy przed Niemcami?

Transport to nie jedyne doświadczenie, jakie możemy przywołać w tym kontekście. Mamy też niestety doświadczenia z kryzysem, który utrudnił skorzystanie z własnych rezerw. Przed wybuchem II wojny światowej Bank Polski posiadał około 95 ton złota, w tym sztabki i monety. Większość znajdowała się w kraju. Rozważano wywiezienie jej za granicę, ale władze nie były zgodne co do tego rozwiązania.

Jak opisuje historyk Janusz Wróbel w opracowaniu „Wojenne losy polskiego złota”, opublikowanym przez Instytut Pamięci Narodowej, kierownictwo Banku Polskiego popierało ten pomysł. Sprzeciwiał mu się natomiast wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, obawiając się, że zagraniczne banki mogłyby w niesprzyjających okolicznościach zablokować polskie rezerwy.

Przywoływano między innymi doświadczenia Rosji z czasów I wojny światowej. Miała ona ogromne zasoby złota we własnych bankach, ale chcąc wykorzystać je do finansowania zakupów uzbrojenia na Zachodzie, musiała transportować kruszec drogą morską.

Po niemieckiej agresji na Polskę nie było już czasu na dyskusje. Rozpoczęto ewakuację złota z warszawskiego skarbca przy Bielańskiej i z oddziałów Banku Polskiego. Konwoje samochodów i autobusów przedzierały się przez drogi zatłoczone przez wojsko i uchodźców, w warunkach niemieckich nalotów. Złoto trafiło na wschód Polski, a następnie przez Rumunię, Turcję i Bliski Wschód do Francji.

Uratowanie kruszcu przed Niemcami nie zakończyło problemów. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. polskie złoto wywieziono do Dakaru, w ówczesnej Francuskiej Afryce Zachodniej. Terytorium znalazło się pod kontrolą władz Vichy, współpracujących z Niemcami. Polski rząd na uchodźstwie nie mógł swobodnie dysponować rezerwami, choć formalnie nadal należały do Banku Polskiego. Odzyskanie kontroli nad nimi wymagało kolejnych zabiegów dyplomatycznych i prawnych.

Historia pokazuje więc dwa przeciwstawne zagrożenia. Gdy złoto zostaje w kraju, może zostać przejęte przez ewentualnych agresorów. Wywiezione za granicę może formalnie być bezpieczne, ale w praktyce niedostępne. Dzisiaj banki centralne mają jednak znacznie większe możliwości bezpiecznego przechowywania złota i przede wszystkim handlowania nim. Nie zmienił się jednak podstawowy problem: własność kruszcu, możliwość korzystania z niego i fizyczna kontrola nad sztabkami nie zawsze oznaczają to samo.