Rosja traci Daleki Wschód na rzecz Chin. Cicha aneksja już trwa

Jak Chiny po cichu przejmują rosyjski Daleki Wschód?

Rosyjski Daleki Wschód, gigantyczny obszar ponad dwudziestokrotnie większy od Polski, powoli, ale systematycznie wpada w chińskie ręce. To nie jest wojskowa inwazja, ani operacja hybrydowa. To pełzająca aneksja gospodarcza, ekonomiczna i infrastrukturalna.

Podczas gdy prezydent Rosji Władimir Putin i przywódca Chin Xi Jinping publicznie zapewniają o przyjaźni, podważając fundamenty obecnego łądu międzynarodowego, w tle Pekin i chińskie firmy przejmują kontrolę nad regionem na wschód od jeziora Bajkał. Puls Biznesu podaje za szwedzkim portalem Dagens Industri, że gdy na zachodzie trwa wojna z Ukrainą, chińska ekspansja na Dalekim Wschodzie gwałtownie przyspiesza, przekształcając ten bogaty w surowce region w gospodarczą quasi-kolonię Pekinu. Widać to gołym okiem. Prawie wszystkie zagraniczne inwestycje pochodzą z Chin, na sklepowych półkach królują chińskie marki, a w lokalnym handlu chiński juan coraz częściej zastępuje rosyjskiego rubla.

Odczucia wśród zwykłych mieszkańców tych terenów wydają się potwierdzać te tendencje. Coraz częściej słyszy się o rosnącej roli ChRL.

Putin potrzebuje Chin jako przyjaciela teraz, gdy relacje z Europą i USA legły w gruzach. Ale on nigdy nie zaufa Xi. Nie sądzę, aby Chiny przejęły wschodnią Rosję militarnie, ale wszędzie widać chińskie wpływy w inny sposób – mówi w rozmowie ze szwedzkim dziennikiem „Di” młoda kobieta pochodząca z Władywostoku.

Wpływy chińskie to nie tylko biznes, ale też rosnąca zależność, również kulturowa, która martwi mieszkańców i rosyjskich ekspertów.

Dlaczego Putin na to pozwala?

Trudno nie zastanawiać się, dlaczego prezydent Rosji Władimir Putin, który od zawsze kreuje swój wizerunek na obronie rosyjskiej suwerenności i podmiotowości, zgadza się na powolne przejmowanie dalekowschodnich rubieży kraju przez Pekin? Odpowiedź jest prosta i dla Kremla brutalna: nie ma innego wyjścia. Wojna na Ukrainie, załamanie relacji z Zachodem i kolejne sankcje wepchnęły Moskwę prosto w ramiona Xi Jinpinga.

To jednak układ, w którym Rosja jest słabszym, uzależnionym od woli Pekinu partnerem, co w jej najnowszej historii jest pewnym ewenementem.

Kreml potrzebuje ChRL jak tlenu – do podtrzymania gospodarki, sprzedaży surowców i posiadania sojusznika na arenie międzynarodowej. Cena za to wsparcie jest jednak ogromna. To ciche przyzwolenie na to, by region bogaty w ropę, gaz, drewno i minerały stawał się gospodarczą strefą wpływów Chin. Rosja jest obecnie w takiej sytuacji geopolitycznej, w której nie może podnosić jakichkolwiek ostrych pretensji wobec Chin, bo zagroziłoby to ważniejszym interesom - tj. wspólnym staraniom o zadławienie amerykańskiej dominacji w polityce międzynarodowej i systemie bezpieczeństwa.  

Mimo publicznych uśmiechów i zapewnień o "przyjaźni bez granic", za kulisami trwa jednak gra pełna nieufności.

Obawy rosną w miarę, jak Chiny zwiększają swoje wpływy. Nawet jeśli Putin ufa Xi, i tak musi zachować czujność wobec Dalekiego Wschodu – ocenia starszy analityk ds. Azji Północno-Wschodniej w Eurasia Group, Jeremy Chan.

Puls Biznesu wskazuje, że ta czujność to jednak wszystko, na co stać dziś Kreml. Rosjanie mieszkający na Dalekim Wschodzie mają mieszane uczucia. Z jednej strony cieszą ich chińskie inwestycje i nowe miejsca pracy, ponieważ obszar dalekowschodni - choć bogaty w surowce - jest słabo zaludniony i potencjał regionu wydaje się być mocno niewykorzystany. Z drugiej jednak strony – z rosnącym niepokojem patrzą, jak ich ziemia powoli wymyka im się z rąk.

Utajony chiński rewanżyzm

W chińskich mediach społecznościowych coraz głośniej słychać głosy nacjonalistów, którzy domagają się zwrotu ziem utraconych w XIX wieku. Chodzi o ogromne połacie Dalekiego Wschodu, które należały kiedyś do chińskiej dynastii Qing. Ich zdaniem, Rosja, podobnie jak inne mocarstwa kolonialne, zmusiła osłabione Chiny do oddania tych terenów w okresie znanym jako "stulecie hańby", kiedy to obce interwencje z zewnątrz porządkowały życie i kształt tej starożytnej cywilizacji. Mamy więc tu do czynienia także z kontekstem prestiżowym, który przecież dla konfucjańskiej cywilizacji jest niezwykle istotny.

Argumenty historyczne to nie wszystko. Bardzo ważna jest też demografia. Rosyjski Daleki Wschód to region niemal pusty – na obszarze ponad 20 razy większym od Polski mieszka zaledwie 6 milionów ludzi. Po drugiej stronie granicy żyją setki milionów Chińczyków. To połączenie historycznych roszczeń i demograficznej pustki tworzy niebezpieczną mieszankę. Apetyt na bogaty w surowce, słabo zaludniony, ogromny teren, może być w pewnym momencie nieprzepartą pokusą dla Pekinu.

Historia uczy nas, że gdy jakiś obszar jest pusty, ktoś go zajmie. Dynastia Qing nie miała możliwości obrony [terytoriów - przyp. red.]. Teraz sytuacja wygląda inaczej – wskazuje chiński bloger Huaqing Chiling.

Chociaż Pekin oficjalnie tonuje nastroje i cenzuruje najbardziej radykalne wpisy, sama idea rewanżyzmu i odzyskania "utraconych ziem" krąży w chińskim społeczeństwie. To rosnące poczucie historycznej krzywdy, połączone z demograficzną pustką regionu, sprawia, że chińska ekspansja na Dalekim Wschodzie zyskuje nowy, groźny dla Rosji wymiar – roszczeń terytorialnych. Dla wielu Chińczyków nie jest to już pytanie "czy", ale "kiedy" historia upomni się o swoje.

Rosja ryzykuje utratę całej Syberii

Obecna sytuacja to dopiero początek procesu, który może zakończyć się historyczną katastrofą dla Moskwy. Liczni eksperci nie mają złudzeń – jeśli nic się nie zmieni, Rosja może stracić kontrolę nad terytorium, które bezsprzecznie stanowi o jej mocarstwowej potędze. To nie jest już tylko kwestia gospodarczej dominacji, ale realne zagrożenie dla integralności terytorialnej państwa.

Ekspansja zawsze zaczyna się od handlu, przechodzi przez inwestycje gospodarcze, a kończy wprowadzeniem komponentów politycznych i wojskowych. W obecnym tempie Rosja ryzykuje utratę swoich prowincji na Dalekim Wschodzie. Do końca stulecia Rosja może stracić całą Syberię – najpierw Wschodnią, a potem Zachodnią - twierdzi ekspert ds. polityki bezpieczeństwa w think tanku Atlantic Council, Ariel Cohen.

Choć pod rządami Władimira Putina ryzyko oderwania się regionu wydaje się niewielkie, sytuacja może zmienić się diametralnie wraz z jego odejściem. Liczni eksperci są zgodni, że w perspektywie dekad Rosja może utracić nawet Syberię, a proces ten może nieodwracalnie przyspieszyć, jeśli przyszły przywódca na Kremlu nie utrzyma, jak Putin, silnej pozycji lub nierównowaga gospodarcza między oboma krajami jeszcze bardziej się pogłębi.

Stawka jest ogromna, także w wymiarze geopolitycznym. Przejęcie kontroli nad wschodnim wybrzeżem Rosji dałoby chińskiej flocie wojennej i handlowej swobodny dostęp do Oceanu Spokojnego, co byłoby potężnym ciosem dla Japonii i strategicznej pozycji USA w regionie.

Jak podsumowuje Paula Allen, strateg inwestycyjna z Australian Strategic Policy Institute: "Może nie jest to kwestia najbliższej przyszłości, ale staje się to coraz bardziej prawdopodobne w miarę osłabiania się Rosji. Mogłoby do tego dojść z niewielkim wyprzedzeniem lub bez żadnego ostrzeżenia".

Ucieczka rosyjskich firm do Chin

Sprawa jest dla Rosji poważna i nabiera tempa. Okazuje się, że nie tylko biznes chiński penetruje rosyjski Daleki Wschód, ale... Pekin skłania rosyjski kapitał do inwestowania w Państwie Środka. Business Insider poinformował, że podczas Wschodniego Forum Ekonomicznego Aleksander Kalinin, który stoi na czele kluczowej organizacji zrzeszającej przedsiębiorców „Opora Rossii”, mówił wprost o trendzie rejestracji firm, działających na Dalekim Wschodzie, w Chinach.

Jego zdaniem chińscy partnerzy aktywnie namawiają rosyjskie firmy do przenosin.

Nasi chińscy koledzy już kuszą firmy z Dalekiego Wschodu, aby przenosiły się do chińskich parków przemysłowo-technologicznych — mówiąc prościej, na drugą stronę rzeki – stwierdził Kalinin.

Ta „druga strona rzeki” to oczywiście graniczny Amur. Metafora jest dla wszystkich czytelna: biznes zamiast działać w Rosji, woli przenieść się dosłownie kilka kilometrów dalej, ale już na chińską ziemię. To nie są odosobnione przypadki.

Trend ucieczki firm z Rosji do Chin potwierdza firma doradcza „Delovye Resheniya i Tekhnologii” (DRT), czyli dawny rosyjski oddział Deloitte. Analitycy DRT przyznają, że zainteresowanie rosyjskich przedsiębiorców takim ruchem jest coraz większe. Szacuje się, że w Chinach działa już blisko 3,8 tysiąca firm z rosyjskim kapitałem. Są to głównie importerzy, producenci elektroniki, sprzętu AGD, części samochodowych czy firmy z branży odzieżowej.

Dlaczego rosyjski biznes tak chętnie patrzy w stronę Chin? Odpowiedź jest prosta: chodzi o pieniądze. Oferta chińskich parków technologicznych jest dla firm zmagających się z rosyjską biurokracją i kosztami jak powiew świeżego powietrza. Chiny proponują konkretne korzyści, którym trudno się oprzeć.

Co dokładnie leży na stole?

• Niższe podatki: Stawka VAT w Rosji to obecnie 22 proc. W Chinach dla większości towarów wynosi ona 13 proc., a małe firmy mogą liczyć na preferencyjną stawkę w wysokości zaledwie 3 proc. Różnica jest więc ogromna.
• Tanie kredyty: W Rosji, z powodu wysokich stóp procentowych, dostęp do taniego finansowania jest praktycznie niemożliwy. Chińczycy oferują rosyjskim firmom kredyty oprocentowane na 3 proc.
• Dotacje: Chińskie władze są gotowe dopłacać do inwestycji, oferując dotacje na pokrycie części wydatków kapitałowych.

Przeniesienie działalności za granicę, nawet tę najbliższą, wiąże się oczywiście z poważnymi wyzwaniami. Największym problemem, na jaki natrafiają rosyjskie firmy, są rozliczenia finansowe z Rosją.

Jak zauważa przedstawicielka firmy DRT, Chobrakowa, chińskie banki podchodzą do transakcji z rosyjskimi podmiotami z dużą ostrożnością. Wymagania dotyczące płatności ciągle się zmieniają, a niektóre instytucje finansowe po prostu blokują przelewy w zależności od tego, kto jest drugą stroną transakcji lub jakiego towaru ona dotyczy. Wszystkie operacje z udziałem zagranicznych firm podlegają w Chinach ścisłej kontroli bankowej i walutowej. To spore utrudnienie, które sprawia, że choć oferta podatkowa i kredytowa jest kusząca, to codzienna działalność operacyjna może być prawdziwym polem minowym.