Spis treści
Jeden kraj, trzy światy
Odrodzona II Rzeczpospolita była krajem, który formalnie był jednym państwem, ale w praktyce były to bardziej trzy różne światy - zwłaszcza na początku kształtowania się państwowości. Tak właśnie wyglądała Polska po 1918 roku. Po ponad 120 latach nieistnienia na mapach i braku suwerennych władz narodowych, odrodzone państwo było zlepkiem dziedzin, które przez dekady rozwijały się pod rządami trzech kompletnie różnych organizmów: zdyscyplinowanych i biurokratycznych Prus, carskiej, samodzierżawnej Rosji i rozsadzanej wewnętrznymi antagonizmami, wielonarodowej monarchii Habsburgów austriackich.
Różnice te nie występowały tylko na papierze, ale przekładały się bardzo wymiernie na codzienne życie Polaków i wzajemne relacje międzypaństwowe. Mieszkańcy poszczególnych części kraju wiedzieli o sobie na tyle dużo, by żywić uprzedzenia. W zaborze rosyjskim mówiono o wywyższających się poznaniakach jako o „misjonarzach zachodniej cywilizacji”, którzy zadzierają nosa, kiedy pojadą do Królestwa Polskiego. W Wielkopolsce z kolei pogardliwie nazywano mieszkańców Kongresówki „bosymi Antkami”, sugerując niższy poziom rozwoju.
I nie były to tylko złośliwości. Dane ekonomiczne pokazują przepaść. Gdy w 1911 roku dochód narodowy brutto w Galicji (zabór austriacki) wynosił zaledwie 242 franki szwajcarskie na głowę, a w Królestwie Polskim (zabór rosyjski) 400 franków, to na terenach zaboru pruskiego, czyli w Wielkopolsce i na Pomorzu, było to aż 718 franków. To pokazuje, jak ogromne wyzwanie stało przed ludźmi, którzy mieli scalić te trzy organizmy w jeden sprawnie działający kraj.
Gospodarczy i infrastrukturalny chaos. Jak scalano trzy różne organizmy?
Nic nie obrazuje skali problemów tak dobrze, jak stan infrastruktury. Najlepiej widać to na przykładzie kolei, która była wówczas głównym krwiobiegiem gospodarki. Ten krwiobieg był jednak zatkany i mocno poszatkowany. Forbes.pl podkreśla, że inżynier Julian Ginsbert opisywał to w znamiennych słowach.
Pociąg biegnący z Warszawy do Zebrzydowic znajdował się naprzód przez 300 km pod opieką kodeksu Napoleona i przepisów prawa rosyjskiego; na Śląsku podpadał przez 60 km prawodawstwu niemieckiemu; wreszcie ostatnie 40 km przebywa w sferze prawodawstwa austriackiego - utyskiwał Ginsbert.
To była codzienność Polaków, gdyż każdy z zaborców budował kolej pod siebie i własne potrzeby. Najlepiej zorganizowane Prusy tworzyły gęstą sieć do wywozu surowców i żywności do Rzeszy. Austria łączyła Galicję z Wiedniem i portami nad Adriatykiem. Rosja z kolei celowo ograniczała budowę torów na zachód od Wisły, traktując te tereny jako strefę buforową na wypadek wojny. Efekt? Takie miasta jak Płock czy Sandomierz nie miały dostępu do kolei. Ponadto Imperium Romanowów dążyło do połączenia największych polskich miast, które pozostawały pod ich władzą, z głównymi ośrodkami w głębi Rosji.
Ale nawet tam, gdzie tory istniały, problemy się piętrzyły. Najlepiej podział Polski po zaborach obrazuje stan kolei, gdzie pociąg jadący z Warszawy do Zebrzydowic w ciągu 340 km podróży podlegał trzem różnym systemom prawnym, o czym pisał wspomniany wcześniej Julian Ginsbert.
W praktyce oznaczało to:
- 66 różnych typów szyn,
- 160 typów parowozów (z czego prawie połowa to był złom),
- trzy różne systemy sygnalizacji,
- a w byłym zaborze austriackim obowiązywał nawet ruch lewostronny.
Walutowy bałagan
Podobny bałagan panował w finansach, co było jednym z najbardziej dotkliwych problemów młodego państwa. Gdy ówczesny Polak wybierał się do sklepu, to mógł się bardzo łatwo pogubić. W obiegu były aż trzy różne waluty: niemieckie marki, rosyjskie ruble i austriackie korony. Taka była rzeczywistość, która nie ułatwiała życia ani kupcom, ani klientom. Pierwszym krokiem do uporządkowania tego chaosu było wprowadzenie marki polskiej w 1920 roku.
Proces ujednolicania waluty był jednak długi i doskonale pokazywał, jak głęboki był podział Polski po zaborach. Stosunkowo szybko, bo już w kwietniu 1920 roku, udało się wycofać z obiegu rosyjskie ruble. Znacznie większym wyzwaniem okazała się marka niemiecka, która ze względu na siłę gospodarczą byłego zaboru pruskiego trzymała się mocno. Ostatecznie zniknęła ona z polskiej części Górnego Śląska dopiero w listopadzie 1922 roku.
Mentalność ukształtowana przez zaborców. Dlaczego Polacy tak się różnili?
Ponad wiek życia pod obcym panowaniem odcisnął piętno nie tylko na infrastrukturze, ale przede wszystkim na ludzkiej mentalności. Podejście do prawa, władzy i uczciwości było zupełnie inne w zależności od tego, pod czyim butem przyszło Polakom żyć.
W zaborze pruskim, gdzie panowała kultura porządku i poszanowania dla przepisów, Polacy uczyli się walczyć o swoje prawa za pomocą… prawa. Słynny przypadek Michała Drzymały, który zamieszkał w wozie cyrkowym, by obejść zakaz budowy domu, jest tego najlepszym przykładem. Walka odbywała się w sądach, w oparciu o istniejące paragrafy, a gdy to nie pomagało, dochodziło do protestów.
Zupełnie inaczej było w zaborze rosyjskim. Tu władza kojarzyła się z siłą i arbitralnością. Prawo było narzędziem opresji, a nie ochrony. W takim systemie kwitła korupcja, która była wręcz społecznie akceptowana. Jak mawiano, „urzędnik z zasadami może przysporzyć prostemu człowiekowi jeszcze większych kłopotów aniżeli przyzwoity łapownik”. Uczciwość urzędnika była postrzegana jako naiwność lub wręcz złośliwość.
Forbes.pl wskazuje, że jeśli w Królestwie Kongresowym władze decydowały się na pewien stopień liberalizacji prawa, to wynikało to raczej z czynników zewnętrznych (przegrana wojna z Japonią) lub dążenia do wywołania podziałów i rozbicia społeczeństwa polskiego. Tutaj najlepszym przykładem jest uwłaszczenie chłopów z 1864 roku, by podminować jeszcze bardziej polskie ziemiaństwo, przeciwne tym zmianom. Imperium Rosyjskie obliczyło wtedy nastroje społeczne dobrze, gdyż chłopi wyrażali wdzięczność wobec cara Aleksandra II, któremu zaczęli nawet stawiać pomniki! Reforma uwłaszczeniowa nastąpiła tuż po powstaniu styczniowym, toteż wywoływanie obcą ręką podziałów klasowych i społecznych wśród Polaków dodało dodatkowej pikanterii całej sytuacji.
Te głębokie różnice w mentalności, czyli odmienne podejście do prawa i władzy, to jedne z najtrwalszych skutków zaborów w Polsce. Zderzenie tych dwóch światów było szokiem kulturowym. Doskonale obrazuje to historia z Brodnicy z 1920 roku, którą przypomina portal Forbes. Stacjonujący tam oficerowie z byłych polskich korpusów w Rosji regularnie urządzali huczne zabawy, tłukąc przy tym - wschodnim obyczajem - ogromne ilości szkła. Miejscowa rada miasta, przyzwyczajona do pruskiej gospodarności, skrupulatnie to policzyła. W liście do dowództwa wykazano, że wartość potłuczonego szkła była równa kosztom budowy szkoły i ochronki. To pokazuje, jak dwa różne światy musiały nauczyć się ze sobą żyć w jednym państwie.
Duchy zaborów a geografia polityczna
Mogłoby się wydawać, że po ponad stu latach od odzyskania niepodległości i niemal czterech dekadach od upadku komunizmu w Polsce, dawne podziały to już wyłącznie historia. Nic bardziej mylnego. Duchy zaborów wciąż są z nami, a ich ślady widać gołym okiem, jeśli tylko wiemy, gdzie patrzeć.
Najbardziej jaskrawym i najczęściej komentowanym przykładem są mapy wyników wyborczych. Niezależnie od tego, czy patrzymy na wybory prezydenckie, czy parlamentarne, niemal zawsze pojawia się ten sam, wyraźny podział. Granica preferencji politycznych przebiega mniej więcej wzdłuż dawnych granic zaboru pruskiego z rosyjskim i austriackim. Zachód i północ kraju głosują inaczej niż wschód i południe. To zjawisko, choć nie ma na nie jednej, prostej odpowiedzi, jest najsilniejszym dowodem na to, że historyczne doświadczenia wciąż kształtują naszą teraźniejszość.
Trzeba jednak gwoli ścisłości historycznej zaznaczyć, że równie wielki wpływ na opisywane zjawisko geografii politycznej miało przyłączenie Ziem Odzyskanych do Polski i utrata Kresów po 1945 r., a w związku z tym wielkie migracje, wyrywające autochtonów ze swych macierzystych regionów. Przesiedlenie mieszkańców Wileńszczyzny, Lwowa czy Białorusi do Wrocławia czy Szczecina wywołało niesamowity miszmasz kulturowo-etniczny. Sytuacja ta jest również wyraźnie widoczna na mapach wyborczych.
Ten widoczny do dziś podział Polski po zaborach na mapach wyborczych stał się od tamtej pory stałym elementem analiz politycznych, powtarzającym się z dużą konsekwencją przy kolejnych głosowaniach. Socjologowie i historycy wciąż szukają wyczerpującej odpowiedzi na pytanie o przyczyny tego zjawiska, ponieważ ten historyczny odcisk palca wciąż pozostaje zdumiewająco wyraźny.
Różnice agrarne
Równie wyraźnie dawne granice widać na wsi. Utrzymujący się podział Polski po zaborach jest widoczny w strukturze agrarnej: na zachodzie dominują duże gospodarstwa, a na wschodzie i południu – znacznie mniejsze. To bezpośrednia spuścizna dawnego prawa. W Prusach przepisy zakazywały dzielenia gospodarstwa po śmierci właściciela, co sprzyjało powstawaniu dużych, silnych majątków z jednym posiadaczem. W Galicji i Królestwie Polskim ziemię dzielono między spadkobierców, co prowadziło do jej ciągłego rozdrobnienia i zmniejszenia potencjału rolniczego całych regionów. Widać to dziś zwłaszcza w województwach świętokrzyskim, podkarpackim oraz łódzkim, gdzie mamy do czynienia z najmniejszą własnością ziemską.
Bałagan prawny po odzyskaniu niepodległości przez Polskę tylko powiększał i tak potężne różnice między dzielnicami Polski. Odrębne prawa dotyczące posiadania ziemi obowiązywały przez całe dwudziestolecie międzywojenne. Dość powiedzieć, że do II wojny światowej Polska nie przeprowadziła ujednolicenia podatku gruntowego. To z kolei powodowało, że rolnicy polscy podlegali czterem systemom podatkowym (w samym zaborze rosyjskim obowiązywały dwa).
Wieś była też świadkiem poważnych różnic między zaborcami. Forbes zdradza ciekawostkę, że gdy w zaborze pruskim testom poddawano pierwsze lokomobile, pługi parowe i ciągniki, w zaborze austriackim i rosyjskim większość gospodarzy nie posiadała nawet konia.
Te niewidzialne granice to dowód na to, jak głęboko historia kształtuje teraźniejszość. Choć żyjemy w jednym, zjednoczonym kraju, echa decyzji podejmowanych ponad wiek temu w Berlinie, Petersburgu i Wiedniu wciąż rezonują w naszej gospodarce, polityce i, być może, także w mentalności.
Podcasty
Playlisty tematyczne
