Spis treści
Nie wyobrażam sobie, by sytuacja jakiejkolwiek gminy mogła się pogorszyć w wyniku wejścia w życie tej ustawy – uspokaja Marek Pogorzelski, rzecznik Ministerstwa Klimatu i Środowiska.
Chodzi o projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100), który ma zmienić zasady finansowania gospodarki odpadami. Dziś jej koszty ponoszą przede wszystkim mieszkańcy, płacąc za odbiór śmieci. Dotyczy to również opakowań po produktach sprzedawanych przez przedsiębiorców. Nowy system rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) ma przenieść większą część tych kosztów na firmy wprowadzające opakowania na rynek.
Przedsiębiorcy będą wnosić opłaty zależne m.in. od rodzaju i masy opakowań. Pieniądze trafią do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który będzie odpowiadał za finansowanie kosztów gospodarowania odpadami opakowaniowymi, w tym przekazywanie środków gminom.
Według szacunków resortu koszty związane z odpadami opakowaniowymi stanowią około 24 proc. wydatków gminnych systemów odpadowych. Reforma ma zapewnić większy udział producentów w ich finansowaniu.
Ustawa zapewnia strumień dodatkowych środków dla samorządów – podkreśla Pogorzelski.
Samorządy chcą gwarancji
Kierunek zmian popierają organizacje samorządowe. W czerwcu przedstawiły jednak wspólne stanowisko zawierające 13 postulatów dotyczących projektu. Najważniejsze z nich odnoszą się do sposobu podziału pieniędzy i stabilności finansowania gmin. Samorządowcy domagają się przede wszystkim zagwarantowania minimalnej wysokości środków przekazywanych z ROP. Chcą też, aby przy obliczaniu należnych kwot uwzględniano rzeczywiste koszty gospodarowania odpadami, a nie wyłącznie dane o liczbie mieszkańców czy ilości zebranych surowców.
To ważne zwłaszcza dla gmin wiejskich. Odbiór odpadów z rozproszonych gospodarstw jest na ogół bardziej kosztowny niż z osiedli mieszkaniowych w dużych miastach. Zbyt uproszczony sposób podziału środków mógłby więc premiować jedne samorządy kosztem innych.
Na liście postulatów znalazły się również uproszczenie i przyspieszenie wypłat, ograniczenie obowiązków administracyjnych, doprecyzowanie zasad audytów oraz wprowadzenie mechanizmu automatycznego zatwierdzania wniosków, jeśli nie zostaną rozpatrzone w terminie.
Samorządy chciałyby ponadto zwiększenia do 2 proc. udziału urzędów marszałkowskich we wpływach z opłat na obsługę systemu oraz silniejszej reprezentacji w Radzie ROP. Postulują również jasne zasady finansowania związków międzygminnych, odpowiednie przepisy przejściowe, spójność z pozostałymi regulacjami odpadowymi i udział przedstawicieli samorządów w opiniowaniu zasad działania ROP.
Osobne żądania dotyczą powiązania reformy z systemem kaucyjnym, przekazywania gminom pieniędzy z niezwróconych kaucji oraz zapewnienia corocznej kontroli wykorzystania środków.
Z konsultacji wynika, że niektóre ze część zgłoszonych przez samorządy uwag zostały uwzględnione, przynajmniej częściowo. Dotyczy to m.in. niektórych zasad rozliczeń i ograniczania obciążeń administracyjnych. Nie wszystkie postulaty zostały jednak zaakceptowane. Istotną niewiadomą pozostaje wysokość przyszłych wypłat. Szczegółowe zasady podziału środków mają zostać określone w rozporządzeniach. Organizacje samorządowe domagały się przedstawienia zarówno projektów tych przepisów, jak i symulacji pokazujących, ile pieniędzy mogą otrzymać różne typy gmin.
Gminy wiejskie ostrzegały przed luką finansową
Jeszcze dalej w krytyce projektu poszedł Związek Gmin Wiejskich RP. W stanowisku z 14 kwietnia, odnoszącym się do wersji ustawy z marca 2026 roku, zwrócił uwagę na ryzyko destabilizacji finansowej lokalnych systemów odpadowych. Jednym z problemów jest system kaucyjny, który przejmuje część najcenniejszych surowców, takich jak plastikowe butelki i puszki. Oznacza to mniej wartościowych materiałów trafiających do gminnego systemu, a w konsekwencji możliwe zmniejszenie przychodów z ich sprzedaży.
Tymczasem pełne finansowanie z ROP ma zacząć działać dopiero w 2029 r. Zdaniem Związku Gmin Wiejskich RP powstaje więc ryzyko luki finansowej w latach przejściowych, kiedy samorządy mogą już odczuwać skutki systemu kaucyjnego, ale jeszcze nie otrzymają pełnych rekompensat.
Organizacja postulowała m.in. zagwarantowanie gminom co najmniej połowy środków netto z opłat producentów, wypłacanie zaliczek na poczet przyszłych rozliczeń oraz stworzenie mechanizmu wyrównawczego na lata 2026–28. Zwracała także uwagę na potrzebę zapewnienia odpowiedniej liczby punktów zbiórki opakowań na terenach wiejskich.
Czy rachunki za śmieci spadną?
Ministerstwo przekonuje, że reforma przyniesie korzyści samorządom, ale nie obiecuje automatycznej obniżki opłat dla wszystkich mieszkańców.
Nie pokryje wszystkich kosztów, ale z pewnością odciąży samorządy i pozwoli im zdecydować, czy dodatkowe środki przeznaczyć na obniżkę opłat śmieciowych, wyhamowywanie ich wzrostu, czy może na inwestycje w infrastrukturę, które przyniosą efekty w dłuższej perspektywie – tłumaczy Marek Pogorzelski.
Oznacza to, że w części gmin dodatkowe pieniądze mogą przełożyć się na niższe rachunki, w innych przede wszystkim zahamują kolejne podwyżki. Koszty odbioru i przetwarzania odpadów nadal bowiem rosną.
Według resortu znaczenie ma również długofalowy efekt reformy. Obciążenie producentów kosztami zagospodarowania opakowań ma zachęcać ich do ograniczania ilości wytwarzanych odpadów. – Ustawa przyczyni się do zmniejszenia ilości odpadów, co na pewno odciąży samorządy. Nawet jeśli nie obniży to kosztów od razu, to w dłuższej perspektywie co najmniej wyhamuje ich wzrost – przekonuje rzecznik ministerstwa.
Miliardy złotych, ale ustawa wciąż niegotowa
Reforma pozostaje na etapie prac rządowych. We wrześniu projekt został zaakceptowany przez Komitet do Spraw Europejskich, ale wraz z protokołem rozbieżności obejmującym zastrzeżenia kilku resortów oraz Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Następnie skierowano go do dalszych prac.
Harmonogram zakłada stopniowe uruchamianie nowego finansowania od 2027 r. Pełne wdrożenie ma nastąpić w 2029 r. Według szacunków zawartych w ocenie skutków regulacji, wpływy z opłat opakowaniowych mają wynieść około 513 mln zł w 2027 r., ponad 1,2 mld zł w 2028 r. i około 5 mld zł w 2029 r. Nie wszystkie te środki trafią bezpośrednio do gmin. Część zostanie przeznaczona na inne zadania systemu, w tym finansowanie infrastruktury i administracji.
Nowe rozwiązania będą wymagały również dodatkowych pracowników. Resort przewidział utworzenie łącznie 223 etatów w pierwszych latach reformy, w tym 140 w urzędach marszałkowskich. Koszty ich utrzymania mają być w zdecydowanej większości pokrywane z opłat producentów.
Marek Pogorzelski zapewnia, że administracja jest przygotowana do wdrożenia nowych rozwiązań. – Jesteśmy na to gotowi. Zarówno resort, jak i Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej – deklaruje.
Przedsiębiorcy obawiają się wzrostu cen
Reforma spotyka się również z krytyką części organizacji przedsiębiorców. Największy sprzeciw budzi powierzenie NFOŚiGW centralnej roli w zarządzaniu systemem ROP. Obecnie producenci realizują wiele obowiązków poprzez prywatne organizacje odzysku opakowań, które w nowym modelu utracą dotychczasową funkcję.
Organizacje biznesowe ostrzegają, że nowe opłaty zwiększą koszty działalności firm, co może przełożyć się na wzrost cen produktów, w tym żywności. Kwestionują także centralizację zarządzania pieniędzmi, wskazując na ryzyko ograniczenia konkurencji i efektywności systemu.
Tak naprawdę problem tego projektu w mojej opinii definiują dwa słowa: monopol państwowy
– ocenił kategorycznie we wrześniowej rozmowie z „Rzeczpospolitą” Witold Włodarczyk, dyrektor generalny Ogólnopolskiej Izby Gospodarczej Ochrony Środowiska.
Ministerstwo broni przyjętego rozwiązania. Argumentuje, że obecny model nie zapewnia odpowiedniego finansowania gospodarki odpadami, a powierzenie głównej roli państwowemu funduszowi umożliwi skuteczniejszą kontrolę nad przepływem i wykorzystaniem pieniędzy.
W tym punkcie interesy producentów i samorządów wyraźnie się różnią. Organizacje samorządowe zasadniczo popierają publiczny model zarządzania finansowaniem ROP. Chcą jednak mieć pewność, że pieniądze z nowego systemu rzeczywiście trafią do gmin w odpowiedniej wysokości i we właściwym czasie.